Nguyên tắc kế toán hàng tồn kho theo Thông tư 99/2025/TT-BTC

Nguyên tắc kế toán hàng tồn kho theo Thông tư 99/2025/TT-BTC: hàng tồn kho được ghi nhận theo giá gốc, giá trị xuất kho tính theo một trong năm phương pháp (đích danh, bình quân gia quyền, nhập trước xuất trước, giá bán lẻ, chi phí chuẩn) áp dụng nhất quán, và cuối kỳ phải lập dự phòng nếu giá trị thuần có thể thực hiện được thấp hơn giá gốc. Thông tư 99 thay Thông tư 200/2014/TT-BTC từ 01/01/2026. Bài viết tóm tắt những gì kế toán cần áp dụng, kèm ví dụ tính giá xuất kho và các điểm thay đổi đáng chú ý.

Hàng tồn kho gồm những gì

Hàng tồn kho là tài sản doanh nghiệp nắm giữ để bán trong kỳ kinh doanh bình thường, đang sản xuất dở dang, hoặc nguyên liệu, công cụ dùng cho sản xuất, cung cấp dịch vụ. Theo Thông tư 99, nhóm tài khoản hàng tồn kho gồm:

• 151 – Hàng mua đang đi đường; 152 – Nguyên liệu, vật liệu; 153 – Công cụ, dụng cụ;
• 154 – Chi phí sản xuất, kinh doanh dở dang; 155 – Sản phẩm; 156 – Hàng hóa;
• 157 – Hàng gửi đi bán; 158 – Nguyên liệu, vật tư tại kho bảo thuế.

Một số khoản không trình bày là hàng tồn kho ngắn hạn: vật tư, thiết bị, phụ tùng dự trữ trên 12 tháng hoặc hơn một chu kỳ kinh doanh; sản phẩm dở dang có thời gian luân chuyển vượt một chu kỳ. Các khoản này được trình bày là tài sản dài hạn. Hàng nhận giữ hộ, nhận ký gửi, nhận gia công hoặc nhận ủy thác xuất nhập khẩu không thuộc quyền sở hữu của doanh nghiệp nên chỉ theo dõi ngoài sổ và thuyết minh, không ghi tăng hàng tồn kho.

Xác định giá gốc

Giá gốc gồm giá mua, chi phí chế biến và các chi phí liên quan trực tiếp khác để có hàng tồn kho ở địa điểm và trạng thái hiện tại. Một số điểm cần lưu ý:

• Thuế, phí không được hoàn lại (thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường, thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ…) được tính vào giá gốc.
• Chiết khấu thương mại, giảm giá hàng mua được ghi giảm giá gốc.
• Hàng mua bằng ngoại tệ ghi theo tỷ giá giao dịch thực tế tại thời điểm mua; nếu đã ứng trước tiền cho người bán, phần tương ứng ghi theo tỷ giá thời điểm ứng trước.
• Sản phẩm, phụ tùng được tặng kèm khi mua hàng được ghi nhận riêng theo giá trị hợp lý, phần giá mua được phân bổ tương ứng.
• Chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp, chi phí lưu kho (trừ khi cần thiết cho quá trình sản xuất tiếp theo) và chi phí sản xuất chung cố định vượt mức công suất bình thường không tính vào giá gốc.

Năm phương pháp tính giá xuất kho

Phương pháp đã chọn phải được áp dụng nhất quán giữa các kỳ; nếu thay đổi thì xử lý như thay đổi chính sách kế toán và thuyết minh trên báo cáo tài chính.

Ví dụ

Công ty C có tồn đầu tháng 100 sản phẩm, đơn giá 50.000 đồng; trong tháng nhập 200 sản phẩm, đơn giá 56.000 đồng; xuất bán 150 sản phẩm.

• Nhập trước, xuất trước: 100 × 50.000 + 50 × 56.000 = 7.800.000 đồng.
• Bình quân cuối kỳ: đơn giá (5.000.000 + 11.200.000) / 300 = 54.000 đồng; giá vốn = 150 × 54.000 = 8.100.000 đồng.

Chênh lệch 300.000 đồng cho thấy lựa chọn phương pháp ảnh hưởng trực tiếp tới giá vốn và lợi nhuận, nên cần được cân nhắc ngay khi xây dựng quy chế hạch toán.

Theo dõi nhập, xuất và kiểm kê

Thông tư 99 không còn tài khoản 611 và 631, đồng thời không còn chia thành “kê khai thường xuyên” và “kiểm kê định kỳ” như Thông tư 200. Doanh nghiệp xác định giá trị hàng xuất kho theo một trong hai cách, phù hợp đặc điểm hàng hóa:

• Ghi nhận theo từng lần phát sinh nhập, xuất, sổ kho luôn phản ánh số tồn; cuối kỳ đối chiếu với kiểm kê thực tế.
• Căn cứ số lượng, giá trị tồn kho cuối kỳ qua kiểm kê để suy ra giá trị đã xuất trong kỳ, thường dùng cho hàng nhiều chủng loại, giá trị nhỏ, xuất thường xuyên.

Doanh nghiệp đang dùng tài khoản 611, 631 cần kết chuyển số dư và thiết kế lại quy trình kho khi chuyển sang Thông tư 99; nên thống nhất cách làm với đơn vị kiểm toán trước khi khóa sổ năm 2026.

Dự phòng giảm giá hàng tồn kho

Cuối kỳ, nếu giá trị thuần có thể thực hiện được thấp hơn giá gốc (do hư hỏng, lỗi thời, giá bán giảm, chi phí hoàn thiện tăng), doanh nghiệp lập dự phòng qua tài khoản 2294 thuộc tài khoản 229 – Dự phòng tổn thất tài sản. Số trích lập hoặc hoàn nhập được ghi vào giá vốn hàng bán. Về thuế, Thông tư 48/2019/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 24/2022/TT-BTC) về trích lập dự phòng vẫn được tiếp tục áp dụng nhưng không quá 31/12/2026, nên doanh nghiệp cần theo dõi văn bản thay thế.

Thay đổi chính so với Thông tư 200

Lưu ý khi kiểm toán và quyết toán thuế

• Biên bản kiểm kê cuối năm phải khớp sổ kho, sổ kế toán; chênh lệch thừa, thiếu cần biên bản xử lý.
• Hàng chậm luân chuyển, hết hạn cần bằng chứng giá bán để làm căn cứ dự phòng.
• Hàng gửi bán, hàng tại kho bảo thuế, hàng giữ hộ phải được xác nhận với bên thứ ba.

Câu hỏi thường gặp

Thông tư 99 còn cho phép kiểm kê định kỳ không?

Thông tư 99 không dùng tên phương pháp kiểm kê định kỳ và bỏ tài khoản 611, 631, nhưng vẫn cho phép xác định giá trị xuất kho căn cứ kết quả kiểm kê tồn cuối kỳ khi phù hợp với đặc điểm hàng hóa.

Có được thay đổi phương pháp tính giá xuất kho giữa năm không?

Chỉ nên thay đổi khi có lý do hợp lý và phải xử lý như thay đổi chính sách kế toán, thuyết minh ảnh hưởng trên báo cáo tài chính.

Nguồn tham khảo: Thông tư 99/2025/TT-BTC (Phụ lục II – Hệ thống tài khoản kế toán); Chuẩn mực kế toán số 02 – Hàng tồn kho; Thông tư 48/2019/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 24/2022/TT-BTC). Tra cứu tại vbpl.vn. Xem thêm tổng quan Thông tư 99/2025/TT-BTC.

Cẩm nang liên quan: Xem toàn bộ danh mục và hướng dẫn từng tài khoản tại Hệ thống tài khoản kế toán theo Thông tư 99/2025.