Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, các khoản đầu tư vốn vào đơn vị khác (công ty con, công ty liên doanh, liên kết và góp vốn khác) được ghi nhận theo giá gốc trên báo cáo tài chính riêng, phân loại theo mức độ kiểm soát hoặc ảnh hưởng của nhà đầu tư, và phải lập dự phòng khi bên nhận đầu tư bị lỗ làm giảm giá trị khoản đầu tư. Khung nguyên tắc này kế thừa Thông tư 200/2014/TT-BTC, được áp dụng từ 01/01/2026 cùng hệ thống tài khoản mới. Bài viết giúp kế toán xác định đúng tài khoản, giá gốc, cách ghi cổ tức và các lưu ý khi kiểm toán.
Phân loại khoản đầu tư theo mức độ kiểm soát
| Loại đầu tư | Dấu hiệu nhận biết | Tài khoản |
|---|---|---|
| Đầu tư vào công ty con | Nhà đầu tư kiểm soát: thường nắm trên 50% quyền biểu quyết, hoặc ít hơn nhưng có quyền chi phối chính sách tài chính, hoạt động theo thỏa thuận (ví dụ quyền bổ nhiệm đa số thành viên hội đồng quản trị) | 221 |
| Đầu tư vào công ty liên doanh, liên kết | Đồng kiểm soát theo thỏa thuận liên doanh, hoặc có ảnh hưởng đáng kể (thường từ 20% đến dưới 50% quyền biểu quyết) | 222 |
| Đầu tư góp vốn vào đơn vị khác | Không kiểm soát, không đồng kiểm soát, không có ảnh hưởng đáng kể | 2281 thuộc 228 |
Tỷ lệ sở hữu chỉ là dấu hiệu ban đầu; doanh nghiệp phải xem xét bản chất quyền biểu quyết, điều lệ và thỏa thuận giữa các bên. Cổ phiếu nắm giữ tạm thời để bán kiếm lời thì ghi nhận là chứng khoán kinh doanh (tài khoản 121), kể cả khi tỷ lệ nắm giữ cao. Trong hợp đồng hợp tác kinh doanh, bên không có quyền đồng kiểm soát nhưng hưởng lợi ích phụ thuộc kết quả hợp đồng cũng theo dõi phần góp vốn tại tài khoản 2281 (xem nguyên tắc kế toán hợp đồng BCC).
Xác định giá gốc khoản đầu tư
- Góp vốn bằng tiền: giá gốc là số tiền thực góp cộng chi phí liên quan trực tiếp (phí môi giới, tư vấn, thẩm định, lệ phí giao dịch).
- Góp vốn bằng tài sản phi tiền tệ: giá gốc là giá trị được các bên đánh giá lại và chấp thuận; chênh lệch so với giá trị ghi sổ của tài sản đem góp ghi vào thu nhập khác (711) hoặc chi phí khác (811).
- Đầu tư bằng hình thức hoán đổi, phát hành cổ phiếu: giá gốc tính theo giá trị hợp lý của công cụ phát hành hoặc tài sản trao đổi tại ngày giao dịch.
- Chi phí lãi vay để có vốn đầu tư không cộng vào giá gốc mà ghi vào chi phí tài chính (635).
Cổ tức, lợi nhuận được chia và thoái vốn
- Cổ tức, lợi nhuận được chia của giai đoạn sau ngày đầu tư ghi vào doanh thu hoạt động tài chính (515).
- Cổ tức của giai đoạn trước ngày đầu tư ghi giảm giá gốc khoản đầu tư, không ghi doanh thu.
- Nhận cổ tức bằng cổ phiếu: chỉ theo dõi số lượng cổ phiếu tăng thêm, không ghi tăng giá trị khoản đầu tư và không ghi doanh thu.
- Khi thoái vốn, chênh lệch giữa giá trị hợp lý khoản thu về và giá trị ghi sổ phần thoái vốn ghi vào 515 hoặc 635. Khi mức kiểm soát thay đổi, doanh nghiệp chuyển khoản đầu tư giữa 221, 222 và 2281 cho phù hợp.
Ví dụ
Công ty E mua 70% vốn Công ty F với giá 13,8 tỷ đồng, chi phí tư vấn, thẩm định 200 triệu đồng: Nợ TK 221: 14 tỷ / Có TK 112: 14 tỷ. Năm sau, F chia lợi nhuận phát sinh sau ngày E đầu tư, phần của E là 700 triệu: Nợ TK 1388: 700 triệu / Có TK 515: 700 triệu. E bán lại 10% vốn F (tương ứng 1/7 khoản đầu tư, giá gốc 2 tỷ) với giá 2,3 tỷ: Nợ TK 112: 2,3 tỷ / Có TK 221: 2 tỷ / Có TK 515: 300 triệu. E còn nắm 60%, F vẫn là công ty con.
Dự phòng tổn thất đầu tư
Khi bên nhận đầu tư bị lỗ dẫn đến nhà đầu tư có khả năng mất vốn, doanh nghiệp lập dự phòng tại tài khoản 2292 thuộc tài khoản 229, đối ứng chi phí tài chính. Riêng khoản đầu tư cổ phiếu niêm yết hoặc có giá trị hợp lý đáng tin cậy, việc xác định dự phòng có thể căn cứ giá thị trường. Căn cứ và mức trích lập cho mục đích thuế đang theo Thông tư 48/2019/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 24/2022/TT-BTC), được tiếp tục áp dụng nhưng không quá 31/12/2026.
Báo cáo tài chính riêng và hợp nhất
Trên báo cáo tài chính riêng, khoản đầu tư vào công ty con, liên doanh, liên kết luôn trình bày theo giá gốc trừ dự phòng. Phương pháp vốn chủ sở hữu chỉ áp dụng khi lập báo cáo tài chính hợp nhất đối với công ty liên doanh, liên kết; công ty con được hợp nhất toàn bộ. Thông tư 99 tăng yêu cầu thuyết minh, trong đó có thông tin về giao dịch mua, thanh lý công ty con.
Lưu ý khi kiểm toán và quyết toán thuế
- Lưu hợp đồng chuyển nhượng, biên bản góp vốn, giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp của bên nhận đầu tư để chứng minh tỷ lệ sở hữu.
- Đối chiếu số vốn đã góp với xác nhận của bên nhận đầu tư cuối năm.
- Thu nhập từ chuyển nhượng vốn là thu nhập chịu thuế TNDN; cổ tức nhận từ doanh nghiệp đã nộp thuế TNDN thuộc thu nhập được miễn thuế theo quy định hiện hành – nên đối chiếu Luật Thuế TNDN 67/2025/QH15.
Câu hỏi thường gặp
Góp 15% vốn nhưng có quyền cử thành viên hội đồng quản trị thì ghi tài khoản nào?
Nếu quyền này tạo ảnh hưởng đáng kể tới chính sách tài chính, hoạt động của bên nhận đầu tư, khoản đầu tư có thể được phân loại vào tài khoản 222 thay vì 2281. Doanh nghiệp cần đánh giá bản chất và lưu hồ sơ phân tích.
Có được ghi nhận khoản đầu tư theo vốn cam kết góp không?
Không. Khoản đầu tư chỉ ghi nhận theo số thực góp; phần cam kết chưa góp được theo dõi và thuyết minh.
Nguồn tham khảo: Thông tư 99/2025/TT-BTC (Phụ lục II); Chuẩn mực kế toán số 07, 11, 25; Thông tư 48/2019/TT-BTC; Luật Thuế TNDN 67/2025/QH15. Tra cứu tại vbpl.vn. Xem thêm tổng quan Thông tư 99/2025/TT-BTC.
Cẩm nang liên quan: Xem toàn bộ danh mục và hướng dẫn từng tài khoản tại Hệ thống tài khoản kế toán theo Thông tư 99/2025.
Cần hỗ trợ ngay? Hãng Kiểm toán AMA cung cấp dịch vụ kiểm toán báo cáo tài chính. Trụ sở: Tầng 2, Tòa nhà 37 Bà Triệu, phường Cửa Nam, Hà Nội · Hotline 0843 339 444 · info@amagroup.vn.
