
Một thương vụ M&A thường đi qua 7 bước: xác định chiến lược, tìm kiếm đối tác, thẩm định (due diligence), định giá, cấu trúc và đàm phán, ký kết hoàn tất, và tích hợp sau giao dịch. Bài viết giải thích từng bước, các mảng thẩm định tài chính, thuế, pháp lý, hoạt động, các phương pháp định giá, khác biệt giữa vai trò bên mua và bên bán, cùng những rủi ro thường gặp. Phân biệt sáp nhập, hợp nhất và mua lại xem tại bài sáp nhập và hợp nhất doanh nghiệp.
Tư vấn M&A doanh nghiệp là gì?
Tư vấn M&A doanh nghiệp là dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện các giao dịch mua bán và sáp nhập từ giai đoạn xây dựng chiến lược đến khi hoàn tất thương vụ. Đơn vị tư vấn có thể tham gia với vai trò hỗ trợ bên mua, bên bán hoặc cả hai phía ở những phạm vi độc lập theo thỏa thuận. Mục tiêu là giúp khách hàng đánh giá đúng cơ hội, xác định rủi ro và lựa chọn cấu trúc giao dịch phù hợp.

M&A không chỉ đơn thuần là mua lại một công ty hoặc chuyển nhượng cổ phần. Một thương vụ có thể liên quan đến mua tài sản, mua một phần vốn, mua toàn bộ doanh nghiệp, sáp nhập hoặc tái cấu trúc trước khi giao dịch. Vì vậy, phương án tư vấn cần được xây dựng dựa trên mục tiêu của bên mua hoặc bên bán thay vì áp dụng một quy trình giống nhau cho mọi thương vụ.
Xem thêm: dịch vụ kiểm toán IFRS.
Khi nào doanh nghiệp nên sử dụng dịch vụ tư vấn M&A?
Doanh nghiệp nên cân nhắc sử dụng tư vấn M&A khi thương vụ có giá trị lớn, cấu trúc phức tạp hoặc liên quan đến nhiều vấn đề tài chính, thuế và pháp lý. Đặc biệt, bên mua thường cần đánh giá kỹ doanh nghiệp mục tiêu trước khi đưa ra mức giá, trong khi bên bán cần chuẩn bị doanh nghiệp và hồ sơ để tối ưu giá trị chuyển nhượng. Tư vấn chuyên môn có thể giúp hai bên giảm bớt những rủi ro thường khó nhận diện chỉ từ báo cáo tài chính.
Một số trường hợp thường cần tư vấn gồm:
- Mua lại doanh nghiệp: Đánh giá doanh nghiệp mục tiêu, định giá và xây dựng phương án giao dịch.
- Bán hoặc thoái vốn: Chuẩn bị doanh nghiệp, hồ sơ và chiến lược tiếp cận nhà đầu tư.
- Sáp nhập doanh nghiệp: Xây dựng phương án hợp nhất và đánh giá các vấn đề phát sinh sau giao dịch.
- Gọi vốn chiến lược: Hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn bị dữ liệu và làm việc với nhà đầu tư.
- Tái cấu trúc trước M&A: Xử lý các vấn đề về vốn, tài sản, công ty con hoặc hoạt động kinh doanh trước giao dịch.
- Mua tài sản hoặc một phần vốn: Xác định phạm vi tài sản, quyền lợi và nghĩa vụ được chuyển giao.
Quy trình M&A doanh nghiệp gồm những bước nào?
Quy trình tư vấn M&A thường bắt đầu từ xác định mục tiêu, tìm kiếm và đánh giá đối tác, sau đó tiến hành thẩm định, định giá, đàm phán và hoàn tất giao dịch. Với bên mua, trọng tâm thường là đánh giá doanh nghiệp mục tiêu và kiểm soát rủi ro trước khi đầu tư. Với bên bán, trọng tâm có thể là chuẩn bị doanh nghiệp, xác định giá trị và xây dựng phương án giao dịch có lợi nhất.

Bước 1: Xác định mục tiêu và chiến lược M&A
Giai đoạn đầu tiên là xác định rõ doanh nghiệp muốn mua, bán, sáp nhập hay thoái vốn. Bên mua cần xác định ngành nghề, quy mô, thị trường, khả năng tài chính và những tiêu chí của doanh nghiệp mục tiêu. Bên bán cần xác định mục tiêu chuyển nhượng, mức giá kỳ vọng, đối tượng nhà đầu tư và các điều kiện quan trọng muốn giữ lại trong thương vụ.
Bước 2: Tìm kiếm và sàng lọc đối tác
Sau khi xác định chiến lược, đơn vị tư vấn có thể hỗ trợ xây dựng danh sách và đánh giá các đối tác tiềm năng. Bên mua thường quan tâm đến mức độ phù hợp về ngành nghề, thị trường, tài chính và khả năng tạo ra giá trị sau giao dịch. Trong khi đó, bên bán cần lựa chọn đối tác có năng lực tài chính, định hướng phù hợp và khả năng đáp ứng các điều kiện chuyển nhượng.
Bước 3: Thẩm định doanh nghiệp – Due Diligence
Due Diligence là một trong những bước quan trọng nhất của quá trình M&A, nhằm kiểm tra những thông tin có ảnh hưởng đến giá trị và rủi ro của doanh nghiệp. Phạm vi thẩm định có thể bao gồm tài chính, thuế, pháp lý, hoạt động, nhân sự, tài sản và các nghĩa vụ tiềm ẩn. Kết quả thẩm định giúp bên mua xác định những vấn đề cần xử lý trước giao dịch và có thêm cơ sở khi đàm phán giá.
Bước 4: Định giá doanh nghiệp
Định giá doanh nghiệp giúp xác định khoảng giá trị hợp lý làm cơ sở cho thương lượng. Tùy đặc điểm doanh nghiệp, chuyên gia có thể xem xét tài sản, dòng tiền, khả năng sinh lời, kết quả kinh doanh và triển vọng tăng trưởng. Giá trị định giá không nhất thiết là mức giá cuối cùng của thương vụ vì còn phụ thuộc vào cấu trúc giao dịch, điều khoản hợp đồng và khả năng thương lượng giữa các bên.
Bước 5: Cấu trúc và đàm phán giao dịch
Cấu trúc giao dịch quyết định cách thức chuyển giao quyền sở hữu, tài sản, vốn và các nghĩa vụ liên quan. Hai bên có thể lựa chọn phương án mua cổ phần, mua tài sản, chuyển nhượng vốn hoặc cấu trúc giao dịch phù hợp với mục tiêu cụ thể. Đơn vị tư vấn có thể hỗ trợ phân tích các phương án, chuẩn bị nội dung đàm phán và phối hợp với các bên chuyên môn trong quá trình soạn thảo hợp đồng.
Bước 6: Ký kết và hoàn tất giao dịch
Sau khi thống nhất các điều khoản, các bên tiến hành ký kết hợp đồng và thực hiện những thủ tục cần thiết để hoàn tất giao dịch. Nội dung có thể liên quan đến thanh toán, chuyển nhượng vốn, thay đổi thông tin doanh nghiệp hoặc các thủ tục khác tùy cấu trúc thương vụ. Việc kiểm tra điều kiện hoàn tất trước khi đóng giao dịch giúp hạn chế tình trạng một số nghĩa vụ quan trọng chưa được xử lý.
Bước 7: Tích hợp sau M&A
Post-M&A Integration là giai đoạn doanh nghiệp thực hiện các công việc sau khi thương vụ hoàn tất. Nội dung có thể bao gồm hợp nhất hệ thống quản trị, tài chính, nhân sự, công nghệ, quy trình vận hành và văn hóa doanh nghiệp. Đây là bước có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tạo ra giá trị thực tế từ thương vụ M&A.
Thẩm định doanh nghiệp trong M&A gồm những nội dung nào?
Thẩm định doanh nghiệp giúp bên mua kiểm tra mức độ chính xác của thông tin và nhận diện các rủi ro có thể ảnh hưởng đến thương vụ. Không nên chỉ kiểm tra báo cáo tài chính vì nhiều vấn đề về thuế, pháp lý, nhân sự hoặc hoạt động có thể ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị doanh nghiệp. Phạm vi Due Diligence nên được xác định dựa trên ngành nghề, quy mô và cấu trúc của doanh nghiệp mục tiêu.

Thẩm định tài chính
Financial Due Diligence tập trung vào doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền, công nợ, tài sản và các khoản nợ của doanh nghiệp. Chuyên gia có thể phân tích chất lượng doanh thu, khả năng tạo tiền, các khoản thu chi bất thường và những yếu tố có thể khiến kết quả kinh doanh hiện tại không phản ánh đúng năng lực thực tế. Kết quả giúp bên mua hiểu rõ hơn về tình hình tài chính trước khi đưa ra quyết định đầu tư.
Thẩm định thuế
Tax Due Diligence giúp rà soát tình trạng kê khai, nghĩa vụ thuế và những rủi ro thuế tiềm ẩn của doanh nghiệp. Các nội dung có thể liên quan đến thuế TNDN, VAT, thuế nhà thầu, giao dịch liên kết và các kỳ đã được cơ quan thuế thanh tra hoặc kiểm tra. Những khoản thuế có khả năng phát sinh sau giao dịch cần được nhận diện để đưa vào phương án xử lý hoặc đàm phán.
Thẩm định pháp lý
Legal Due Diligence tập trung vào tư cách pháp lý, quyền sở hữu, hợp đồng, giấy phép, tranh chấp và các nghĩa vụ pháp lý của doanh nghiệp. Việc kiểm tra giúp xác định liệu doanh nghiệp mục tiêu có đang tồn tại những hạn chế khiến giao dịch khó thực hiện hoặc làm giảm giá trị đầu tư hay không. Các vấn đề pháp lý trọng yếu cần được xử lý hoặc phản ánh vào điều kiện giao dịch trước khi ký kết.
Thẩm định hoạt động
Operational Due Diligence đánh giá khả năng vận hành và tạo ra giá trị của doanh nghiệp sau khi giao dịch hoàn tất. Nội dung có thể bao gồm khách hàng, nhà cung cấp, chuỗi cung ứng, hệ thống sản xuất, nhân sự, công nghệ và quy trình quản trị. Đây là cơ sở để bên mua đánh giá khả năng tích hợp và những khoản đầu tư cần thiết sau M&A.
Định giá doanh nghiệp trong thương vụ M&A như thế nào?
Định giá doanh nghiệp trong M&A là quá trình ước tính giá trị của doanh nghiệp dựa trên tình hình tài chính, tài sản, khả năng tạo dòng tiền và triển vọng kinh doanh. Không có một phương pháp duy nhất phù hợp cho tất cả doanh nghiệp vì mỗi ngành có đặc điểm về tài sản, dòng tiền và tốc độ tăng trưởng khác nhau. Kết quả định giá thường được sử dụng như một cơ sở quan trọng để xây dựng mức giá và chiến lược đàm phán.
Một số phương pháp thường được xem xét gồm:
- Phương pháp tài sản: Xác định giá trị dựa trên tài sản và nghĩa vụ nợ sau khi điều chỉnh các khoản mục phù hợp.
- Phương pháp dòng tiền: Đánh giá doanh nghiệp dựa trên khả năng tạo ra dòng tiền trong tương lai và giá trị hiện tại của dòng tiền đó.
- Phương pháp thị trường: Tham chiếu các doanh nghiệp hoặc thương vụ tương đồng để xây dựng khoảng giá trị phù hợp.
- Kết hợp nhiều phương pháp: Sử dụng nhiều cách tiếp cận để có góc nhìn toàn diện hơn, đặc biệt với doanh nghiệp có cấu trúc tài chính phức tạp.
Giá trị định giá và giá mua cuối cùng không nhất thiết giống nhau. Mức giá giao dịch còn chịu ảnh hưởng bởi điều khoản thanh toán, tỷ lệ cổ phần chuyển nhượng, quyền kiểm soát, triển vọng tăng trưởng và kết quả đàm phán. Vì vậy, định giá nên được thực hiện song song với phân tích cấu trúc giao dịch thay vì xem đây là một con số độc lập.
Bên mua và bên bán cần tư vấn M&A khác nhau như thế nào?
Nhu cầu tư vấn M&A của bên mua và bên bán có nhiều điểm khác biệt do mục tiêu của hai phía không giống nhau. Bên mua thường tập trung vào việc xác định đúng giá trị, kiểm soát rủi ro và đảm bảo doanh nghiệp mục tiêu phù hợp với chiến lược. Bên bán lại quan tâm nhiều hơn đến việc tối ưu giá trị chuyển nhượng, chuẩn bị hồ sơ và lựa chọn đối tác phù hợp.
| Nội dung | Bên mua | Bên bán |
| Mục tiêu | Mua đúng doanh nghiệp và kiểm soát rủi ro | Tối ưu giá trị và điều kiện chuyển nhượng |
| Định giá | Xác định mức giá có thể chấp nhận | Xác định giá trị và mức giá kỳ vọng |
| Due Diligence | Kiểm tra doanh nghiệp mục tiêu | Chuẩn bị và giải trình dữ liệu |
| Đàm phán | Giảm rủi ro và bảo vệ quyền lợi | Bảo vệ giá bán và điều kiện giao dịch |
| Sau giao dịch | Tích hợp và tạo giá trị | Hoàn tất chuyển giao và nghĩa vụ liên quan |
Tư vấn M&A cho bên mua
Bên mua cần tập trung vào việc xác định doanh nghiệp mục tiêu có thực sự phù hợp với chiến lược và mức giá dự kiến hay không. Các hoạt động quan trọng thường gồm tìm kiếm mục tiêu, thẩm định, định giá và xây dựng cấu trúc giao dịch. Việc nhận diện sớm những khoản nợ, nghĩa vụ thuế, tranh chấp hoặc vấn đề vận hành có thể giúp bên mua tránh trả giá quá cao.
Tư vấn M&A cho bên bán
Bên bán cần chuẩn bị doanh nghiệp và dữ liệu trước khi đưa thương vụ ra thị trường. Việc rà soát báo cáo tài chính, pháp lý, thuế, tài sản và cơ cấu sở hữu giúp giảm những điểm bất lợi khi nhà đầu tư tiến hành thẩm định. Một hồ sơ doanh nghiệp rõ ràng và nhất quán cũng giúp quá trình đàm phán diễn ra thuận lợi hơn.
Những rủi ro thường gặp trong thương vụ M&A
M&A có thể tạo ra cơ hội tăng trưởng nhanh nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu doanh nghiệp không thẩm định và cấu trúc giao dịch đầy đủ. Một số vấn đề chỉ xuất hiện sau khi giao dịch hoàn tất, đặc biệt khi bên mua chưa kiểm tra kỹ nghĩa vụ tiềm ẩn hoặc khả năng tích hợp. Vì vậy, kiểm soát rủi ro cần được thực hiện xuyên suốt từ giai đoạn chuẩn bị đến hậu M&A.
- Định giá quá cao: Bên mua có thể trả mức giá vượt quá giá trị thực tế nếu dựa quá nhiều vào kỳ vọng tăng trưởng.
- Nợ và nghĩa vụ tiềm ẩn: Các khoản nợ, nghĩa vụ thuế hoặc cam kết chưa được nhận diện có thể làm tăng chi phí sau giao dịch.
- Sai lệch thông tin: Dữ liệu tài chính hoặc hoạt động không đầy đủ có thể ảnh hưởng đến kết quả định giá và quyết định đầu tư.
- Rủi ro pháp lý: Tranh chấp, giấy phép hoặc quyền sở hữu chưa được xử lý có thể làm chậm quá trình giao dịch.
- Khó tích hợp sau M&A: Khác biệt về văn hóa, nhân sự, hệ thống quản trị hoặc công nghệ có thể làm giảm hiệu quả kỳ vọng.
- Điều khoản hợp đồng chưa chặt chẽ: Các điều khoản về thanh toán, cam kết, bảo đảm và trách nhiệm sau giao dịch nếu không rõ ràng có thể dẫn đến tranh chấp.
Tình huống minh họa
Một doanh nghiệp có kết quả kinh doanh tăng trưởng tốt có thể được định giá cao dựa trên doanh thu và lợi nhuận hiện tại. Tuy nhiên, khi tiến hành thẩm định sâu, bên mua phát hiện phần lớn doanh thu phụ thuộc vào một nhóm khách hàng lớn và một số hợp đồng sắp hết hạn. Khi đó, mức giá ban đầu có thể cần được điều chỉnh để phản ánh đúng rủi ro duy trì doanh thu sau giao dịch.
Vai trò của đơn vị tư vấn trong thương vụ M&A
Đơn vị tư vấn M&A giúp doanh nghiệp có thêm góc nhìn độc lập trong quá trình đánh giá thương vụ. Thay vì chỉ dựa vào thông tin do đối tác cung cấp, doanh nghiệp có thể tiếp cận quá trình phân tích có hệ thống về tài chính, thuế, pháp lý, định giá và cấu trúc giao dịch.

Điều này đặc biệt hữu ích với những thương vụ có giá trị lớn hoặc liên quan đến nhiều bên.
- Kiểm soát rủi ro: Nhận diện sớm các vấn đề về tài chính, thuế, pháp lý và vận hành.
- Hỗ trợ định giá: Có cơ sở dữ liệu và phân tích để xác định khoảng giá trị phù hợp.
- Tối ưu đàm phán: Xác định những điều khoản cần ưu tiên và các vấn đề cần bảo vệ trong hợp đồng.
- Tiết kiệm nguồn lực: Giảm khối lượng công việc cho đội ngũ nội bộ trong quá trình thẩm định và chuẩn bị hồ sơ.
- Bảo mật thông tin: Kiểm soát việc trao đổi dữ liệu và thông tin doanh nghiệp trong quá trình giao dịch.
- Hỗ trợ sau giao dịch: Chuẩn bị phương án tích hợp và xử lý những vấn đề phát sinh sau khi thương vụ hoàn tất.
Câu hỏi thường gặp
Thương vụ M&A có phải thông báo với cơ quan nhà nước không?
Tùy giao dịch. Ngoài thủ tục thay đổi đăng ký doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp, thương vụ đạt ngưỡng tập trung kinh tế phải thông báo theo Luật Cạnh tranh 23/2018/QH14; nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, mua cổ phần có thể phải đăng ký theo Luật Đầu tư 143/2025/QH15. Doanh nghiệp nên rà soát các ngưỡng này ngay từ giai đoạn cấu trúc giao dịch.
Chuyển nhượng vốn trong M&A phát sinh thuế gì?
Tổ chức chuyển nhượng vốn kê khai thu nhập từ chuyển nhượng vốn theo Luật Thuế TNDN 67/2025/QH15 và Nghị định 320/2025/NĐ-CP; cá nhân chuyển nhượng vốn, chứng khoán áp dụng quy định thuế TNCN. Nghĩa vụ cụ thể phụ thuộc vào hình thức giao dịch (mua cổ phần hay mua tài sản), nên cần thẩm định thuế trước khi chốt cấu trúc.
Thẩm định (due diligence) nên làm trước hay sau khi ký thỏa thuận nguyên tắc?
Thường làm sau khi ký thỏa thuận bảo mật và thư bày tỏ ý định (LOI/MOU), trước khi ký hợp đồng mua bán chính thức, để kết quả thẩm định có thể dùng điều chỉnh giá và điều khoản bảo đảm.
Nguồn tham khảo: Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 (sửa đổi bởi Luật 76/2025/QH15); Luật Đầu tư 143/2025/QH15; Luật Cạnh tranh 23/2018/QH14; Luật Chứng khoán 54/2019/QH14 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15); Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 67/2025/QH15 – tra cứu tại vbpl.vn.
Đang chuẩn bị một thương vụ mua bán, sáp nhập? Hãng Kiểm toán AMA cung cấp dịch vụ tư vấn M&A: thẩm định tài chính, thẩm định thuế, định giá và cấu trúc giao dịch. Gọi 0843 339 444 để trao đổi bảo mật.

