Phương pháp kiểm toán dựa trên đánh giá rủi ro (VSA 315, 330)

Kiểm toán dựa trên đánh giá rủi ro là phương pháp trong đó kiểm toán viên tìm hiểu đơn vị để xác định khu vực dễ có sai sót trọng yếu (theo VSA 315), rồi thiết kế thủ tục kiểm toán tập trung vào chính những khu vực đó (theo VSA 330), thay vì kiểm tra dàn trải mọi nghiệp vụ. Đây là phương pháp bắt buộc theo hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam ban hành kèm Thông tư 214/2012/TT-BTC, giúp cuộc kiểm toán hiệu quả hơn và giảm nguy cơ bỏ sót sai sót lớn.

Vì sao kiểm toán chuyển sang tiếp cận dựa trên rủi ro

Cách tiếp cận truyền thống kiểm tra chi tiết theo từng khoản mục với cỡ mẫu gần như cố định. Khi doanh nghiệp có hàng triệu giao dịch, cách này vừa tốn kém vừa dễ bỏ qua rủi ro thật sự như ghi nhận doanh thu khống, ước tính kế toán thiếu cơ sở hay giao dịch với bên liên quan. Phương pháp dựa trên rủi ro phân bổ nguồn lực theo mức độ rủi ro, nên:

• Khoản mục rủi ro cao được kiểm tra sâu, cỡ mẫu lớn, kiểm toán viên giàu kinh nghiệm phụ trách.
• Khoản mục rủi ro thấp, kiểm soát tốt được kiểm tra gọn hơn.
• Kiểm toán viên hiểu kinh doanh của khách hàng, đưa ra khuyến nghị có giá trị hơn.

Mô hình rủi ro kiểm toán

Rủi ro tiềm tàng và rủi ro kiểm soát hợp thành rủi ro có sai sót trọng yếu. Rủi ro này càng cao, kiểm toán viên càng phải hạ thấp rủi ro phát hiện bằng thủ tục mạnh hơn, để rủi ro kiểm toán tổng thể ở mức chấp nhận được.

Các bước vận dụng theo VSA 315 và VSA 330

Bước 1: Xác định mức trọng yếu (VSA 320)

Chọn tiêu chí (lợi nhuận trước thuế, doanh thu, tổng tài sản) và tỷ lệ phù hợp để xác định mức trọng yếu tổng thể và mức trọng yếu thực hiện.

Bước 2: Tìm hiểu đơn vị và môi trường (VSA 315)

• Ngành nghề, quy định pháp lý, các bên liên quan, chính sách kế toán áp dụng (ví dụ chuyển sang Thông tư 99/2025/TT-BTC từ năm 2026).
• Hệ thống kiểm soát nội bộ: môi trường kiểm soát, quy trình đánh giá rủi ro, hệ thống thông tin, hoạt động kiểm soát, giám sát.
• Thủ tục phân tích sơ bộ để phát hiện biến động bất thường.

Bước 3: Xác định rủi ro có sai sót trọng yếu

Đánh giá ở cấp độ báo cáo tài chính và cấp độ cơ sở dẫn liệu; nhận diện “rủi ro đáng kể” cần xử lý đặc biệt, trong đó rủi ro gian lận trong ghi nhận doanh thu luôn phải được xem xét theo VSA 240.

Bước 4: Thiết kế biện pháp xử lý (VSA 330)

• Biện pháp tổng thể: tăng tính hoài nghi, bố trí nhân sự phù hợp, đưa yếu tố bất ngờ vào thủ tục.
• Thử nghiệm kiểm soát khi dự định dựa vào kiểm soát.
• Thử nghiệm cơ bản: kiểm tra chi tiết và thủ tục phân tích; với rủi ro đáng kể phải có kiểm tra chi tiết.

Bước 5: Đánh giá lại và kết luận

Cập nhật đánh giá rủi ro khi phát hiện thông tin mới, tổng hợp sai sót và hình thành ý kiến kiểm toán. Các loại ý kiến được giải thích trong bài các loại ý kiến kiểm toán.

Doanh nghiệp được kiểm toán nên chuẩn bị gì

• Mô tả quy trình kiểm soát chính (bán hàng, mua hàng, tiền lương, tồn kho) và bằng chứng kiểm soát đã thực hiện.
• Giải trình cho biến động lớn so với năm trước.
• Hồ sơ cho các ước tính kế toán: dự phòng, khấu hao, doanh thu theo tiến độ.

Danh mục chuẩn mực hiện hành xem tại bài hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

VSA 315 có cập nhật theo ISA 315 sửa đổi của IAASB chưa?

IAASB đã sửa đổi ISA 315 nhưng hệ thống VSA hiện vẫn dựa trên bộ chuẩn mực ban hành kèm Thông tư 214/2012/TT-BTC. Nhiều công ty kiểm toán đã tham khảo yêu cầu mới trong phương pháp nội bộ.

Doanh nghiệp có kiểm soát nội bộ tốt thì chi phí kiểm toán có giảm không?

Thường có, vì kiểm toán viên có thể dựa vào kiểm soát và giảm khối lượng kiểm tra chi tiết.

Nguồn tham khảo: Thông tư 214/2012/TT-BTC ban hành hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA 200, 240, 315, 320, 330); Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12 sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15. Tra cứu tại vbpl.vn.

Cẩm nang liên quan: Tổng hợp quy định, quy trình, hồ sơ và chi phí kiểm toán tại Cẩm nang kiểm toán doanh nghiệp 2026.