Kiểm toán nội bộ sơ bộ: khái niệm cơ bản cho người mới

Kiểm toán nội bộ là hoạt động đảm bảo và tư vấn độc lập, khách quan bên trong tổ chức, giúp đánh giá và nâng cao hiệu quả của quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ và quản trị doanh nghiệp. Với người mới, cần nắm ba điều: kiểm toán nội bộ khác kiểm soát nội bộ và khác kiểm toán độc lập; một số doanh nghiệp bắt buộc phải có kiểm toán nội bộ theo Nghị định 05/2019/NĐ-CP; và hoạt động này phải tuân theo chuẩn mực kiểm toán nội bộ Việt Nam ban hành kèm Thông tư 08/2021/TT-BTC. Bài viết là phần nhập môn; phân tích sâu về vị trí, cơ cấu và thực trạng có ở bài chuyên đề riêng.

Kiểm toán nội bộ làm gì?

• Đảm bảo: kiểm tra, đánh giá xem các quy trình, kiểm soát có được thiết kế phù hợp và vận hành hiệu quả không; thông tin tài chính, hoạt động có tin cậy không; đơn vị có tuân thủ pháp luật, quy chế không.
• Tư vấn: đề xuất cải tiến quy trình, kiểm soát, quản trị rủi ro theo yêu cầu của ban lãnh đạo, miễn là không làm thay trách nhiệm quản lý.
• Theo dõi khắc phục: kiểm tra việc thực hiện các kiến nghị đã đưa ra.

Phân biệt ba khái niệm dễ nhầm lẫn

Mô hình “ba tuyến” thường được dùng để mô tả: tuyến 1 là các bộ phận kinh doanh tự kiểm soát; tuyến 2 là quản lý rủi ro, pháp chế, tuân thủ; tuyến 3 là kiểm toán nội bộ đánh giá độc lập hai tuyến trên.

Doanh nghiệp nào bắt buộc phải có kiểm toán nội bộ?

Theo Nghị định 05/2019/NĐ-CP, các nhóm chính gồm:

1. Công ty niêm yết.
2. Doanh nghiệp nhà nước là công ty mẹ hoạt động theo mô hình công ty mẹ – công ty con.
3. Doanh nghiệp mà Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ là công ty mẹ hoạt động theo mô hình công ty mẹ – công ty con.

Cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập thuộc diện quy định cũng phải tổ chức kiểm toán nội bộ; quy chế mẫu áp dụng theo Thông tư 98/2026/TT-BTC (từ 01/09/2026). Doanh nghiệp khác được khuyến khích tự nguyện áp dụng. Danh sách cụ thể và cách tổ chức bộ phận xem bài kiểm toán nội bộ là gì, vị trí và vai trò trong doanh nghiệp.

Nguyên tắc cốt lõi người mới cần nhớ

• Độc lập: kiểm toán nội bộ báo cáo trực tiếp lên hội đồng quản trị, hội đồng thành viên hoặc ủy ban kiểm toán, không trực thuộc bộ phận mình kiểm tra.
• Khách quan: không kiểm toán hoạt động mình từng phụ trách trong thời gian gần; tránh xung đột lợi ích.
• Dựa trên rủi ro: ưu tiên lĩnh vực rủi ro cao như mua sắm, bán hàng, tồn kho, thuế, công nghệ thông tin.
• Bằng chứng: mọi kết luận phải có bằng chứng đầy đủ, thích hợp và được lưu hồ sơ.
• Đạo đức nghề nghiệp: chính trực, bảo mật, năng lực chuyên môn theo nguyên tắc đạo đức ban hành kèm Thông tư 08/2021/TT-BTC.

Các bước của một cuộc kiểm toán nội bộ được trình bày tại bài quy trình kiểm toán nội bộ.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp nhỏ có cần kiểm toán nội bộ không?

Không bắt buộc. Doanh nghiệp nhỏ có thể thuê ngoài một số cuộc kiểm toán nội bộ theo chuyên đề (mua hàng, tồn kho, thuế) thay vì lập phòng riêng.

Kế toán có thể chuyển sang làm kiểm toán nội bộ không?

Có. Nền tảng kế toán là lợi thế; cần bổ sung kỹ năng đánh giá rủi ro, quy trình, phỏng vấn và viết báo cáo.

Kiểm toán nội bộ có được thuê ngoài không?

Được. Doanh nghiệp có thể thuê tổ chức đủ năng lực thực hiện toàn bộ hoặc một phần chức năng kiểm toán nội bộ, nhưng trách nhiệm giám sát vẫn thuộc hội đồng quản trị hoặc chủ sở hữu.

Nguồn tham khảo: Nghị định 05/2019/NĐ-CP; Thông tư 08/2021/TT-BTC; Thông tư 98/2026/TT-BTC; Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 (sửa đổi bởi Luật 76/2025/QH15). Tra cứu tại vbpl.vn.