Các sai phạm kế toán, kiểm toán thường gặp và mức phạt

Sai phạm kế toán thường gặp nhất ở doanh nghiệp năm 2026 nằm ở bốn khâu: chứng từ, sổ kế toán, báo cáo tài chính và lưu trữ tài liệu; mỗi hành vi đều có thể bị xử phạt theo Nghị định 41/2018/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 102/2021/NĐ-CP). Mức phạt tiền trong nghị định là mức áp dụng cho cá nhân, tổ chức vi phạm bị phạt gấp hai lần. Nghiêm trọng hơn tiền phạt là hệ quả về thuế: chứng từ sai có thể làm chi phí bị loại, thuế bị truy thu kèm tiền chậm nộp 0,03%/ngày.

Sai phạm về chứng từ kế toán

• Chứng từ thiếu nội dung bắt buộc (tên, số hiệu, ngày lập, nội dung nghiệp vụ, số lượng, đơn giá, chữ ký).
• Tẩy xóa, sửa chữa chứng từ; ký chứng từ khi chưa ghi đủ nội dung; ký thay không có ủy quyền.
• Lập chứng từ không đúng với nghiệp vụ thực tế phát sinh, hoặc lập khống để hợp thức chi phí.

Hành vi giả mạo, khai man chứng từ thuộc nhóm bị phạt nặng nhất trong nhóm chứng từ và có thể kéo theo xử lý về trốn thuế. Hệ thống chứng từ theo chế độ mới được trình bày tại bài hệ thống chứng từ kế toán theo Thông tư 99/2025.

Sai phạm về sổ kế toán

• Không mở sổ hoặc mở thiếu sổ theo chế độ kế toán doanh nghiệp đang áp dụng.
• Ghi sổ không có chứng từ chứng minh, ghi không theo trình tự thời gian.
• Sửa sổ sai phương pháp (xóa, ghi đè) thay vì dùng phương pháp ghi số âm hoặc ghi bổ sung.
• Giữ hai hệ thống sổ (“sổ trong, sổ ngoài”).

Từ 01/01/2026, doanh nghiệp áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC (thay Thông tư 200/2014/TT-BTC) hoặc Thông tư 133/2016/TT-BTC; sổ sách cần chuyển đổi đúng hệ thống tài khoản của chế độ đã chọn.

Sai phạm về báo cáo tài chính và lưu trữ

Danh sách lỗi chi tiết khi lập báo cáo tài chính có tại bài 21 lỗi thường gặp khi lập báo cáo tài chính.

Sai phạm trong lĩnh vực kiểm toán độc lập

Phía đơn vị được kiểm toán

• Không ký hợp đồng kiểm toán dù thuộc diện kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 17/2012/NĐ-CP.
• Cung cấp tài liệu không đầy đủ, không trung thực cho kiểm toán viên.

Phía doanh nghiệp kiểm toán, kiểm toán viên

• Vi phạm tính độc lập, không tuân thủ chuẩn mực kiểm toán, hồ sơ kiểm toán không đầy đủ.
• Kiểm toán viên không cập nhật kiến thức hoặc hành nghề khi chưa đăng ký.

Mức phạt tối đa và nguyên tắc xử phạt của từng lĩnh vực được tóm tắt tại Nghị định 41/2018/NĐ-CP.

Cách phòng tránh

1. Ban hành quy chế chứng từ: ai lập, ai duyệt, thời hạn chuyển chứng từ về phòng kế toán.
2. Đối chiếu số liệu hàng tháng giữa sổ chi tiết, sổ cái, tờ khai thuế và sao kê ngân hàng.
3. Rà soát khoản chi từ 5 triệu đồng có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt.
4. Kiểm tra độc lập trước kỳ quyết toán (kiểm toán nội bộ hoặc soát xét bên ngoài).

Câu hỏi thường gặp

Kế toán viên cá nhân có bị phạt khi doanh nghiệp vi phạm không?

Tùy hành vi. Phần lớn chế tài áp dụng cho đơn vị kế toán (tổ chức); cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi như giả mạo chứng từ có thể bị xử phạt riêng hoặc truy cứu trách nhiệm theo quy định.

Tự phát hiện sai sót sổ sách thì xử lý thế nào?

Điều chỉnh sổ theo phương pháp quy định của chế độ kế toán; nếu sai sót làm thiếu thuế, khai bổ sung trước khi cơ quan thuế công bố quyết định kiểm tra, thanh tra để không bị phạt 20% số thuế thiếu, chỉ nộp tiền chậm nộp.

Nguồn tham khảo: Luật Kế toán 88/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15); Nghị định 41/2018/NĐ-CP sửa đổi bởi Nghị định 102/2021/NĐ-CP; Nghị định 17/2012/NĐ-CP; Thông tư 99/2025/TT-BTC; Nghị định 125/2020/NĐ-CP sửa đổi bởi Nghị định 310/2025/NĐ-CP. Tra cứu tại vbpl.vn.