Kiểm toán không đồng nghĩa với kiểm tra kế toán. Kiểm tra kế toán là việc xem xét đơn vị có chấp hành pháp luật kế toán hay không (chứng từ, sổ sách, báo cáo), do cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc đơn vị cấp trên thực hiện theo Luật Kế toán. Kiểm toán là quá trình kiểm toán viên độc lập thu thập, đánh giá bằng chứng để đưa ra ý kiến về một đối tượng – phổ biến nhất là báo cáo tài chính, nhưng còn có kiểm toán tuân thủ, kiểm toán hoạt động – theo chuẩn mực kiểm toán.
Vì sao hay bị nhầm lẫn?
Cả hai đều xem xét số liệu kế toán, đều đọc chứng từ, sổ cái và báo cáo tài chính. Tuy vậy, mục đích, người thực hiện và sản phẩm cuối cùng khác nhau. Kiểm toán viên dùng số liệu kế toán làm “nguyên liệu” để đánh giá, chứ không làm thay hoặc giám sát hành chính công việc của kế toán.
So sánh kiểm toán, kiểm tra kế toán và kiểm tra thuế
| Tiêu chí | Kiểm toán độc lập | Kiểm tra kế toán | Kiểm tra, thanh tra thuế |
|---|---|---|---|
| Căn cứ | Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12 (sửa đổi), chuẩn mực kiểm toán | Luật Kế toán 88/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15) | Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15 |
| Người thực hiện | Kiểm toán viên hành nghề của doanh nghiệp kiểm toán | Cơ quan nhà nước có thẩm quyền, đơn vị cấp trên | Cơ quan thuế |
| Quan hệ với đơn vị | Hợp đồng dịch vụ, độc lập | Quản lý hành chính | Quản lý hành chính |
| Mục tiêu | Ý kiến về tính trung thực, hợp lý của đối tượng kiểm toán | Xem xét việc chấp hành pháp luật kế toán | Xác định nghĩa vụ thuế, phát hiện vi phạm |
| Kết quả | Báo cáo kiểm toán | Biên bản, kết luận kiểm tra | Biên bản, quyết định xử lý, truy thu |
| Quyền xử phạt | Không | Kiến nghị hoặc xử lý theo thẩm quyền | Có |
Đối tượng của kiểm toán rộng hơn số liệu kế toán
- Kiểm toán báo cáo tài chính: đánh giá báo cáo tài chính có được lập trung thực, hợp lý theo chuẩn mực và chế độ kế toán (từ 2026 là Thông tư 99/2025/TT-BTC hoặc Thông tư 133/2016/TT-BTC).
- Kiểm toán tuân thủ: đánh giá việc chấp hành pháp luật, quy chế nội bộ, điều khoản hợp đồng.
- Kiểm toán hoạt động: đánh giá tính kinh tế, hiệu quả, hiệu lực của một hoạt động, dự án.
- Kiểm toán báo cáo quyết toán dự án hoàn thành: xác nhận chi phí đầu tư và giá trị tài sản hình thành.
Ngoài số liệu, kiểm toán viên còn đánh giá kiểm soát nội bộ, rủi ro gian lận, giả định hoạt động liên tục – những nội dung không thuộc phạm vi “kiểm tra kế toán” thông thường. Phương pháp tiếp cận được trình bày trong bài kiểm toán dựa trên đánh giá rủi ro.
Kiểm toán viên không làm thay kế toán
Chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp yêu cầu kiểm toán viên không đồng thời lập sổ sách, báo cáo tài chính cho chính khách hàng mình kiểm toán (đặc biệt với đơn vị có lợi ích công chúng), vì như vậy là tự kiểm tra công việc của mình. Trách nhiệm lập báo cáo tài chính luôn thuộc về ban giám đốc đơn vị. Sự khác biệt về vai trò nghề nghiệp giữa hai lĩnh vực được phân tích trong bài kế toán và kiểm toán khác nhau thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Đã kiểm toán thì cơ quan thuế có còn kiểm tra không?
Có. Báo cáo kiểm toán không thay thế việc kiểm tra, thanh tra của cơ quan thuế, nhưng giúp số liệu đáng tin cậy hơn.
Kiểm toán viên có kiểm tra 100% chứng từ không?
Thường không. Kiểm toán viên chọn mẫu và tập trung vào khu vực rủi ro cao; mục tiêu là đảm bảo hợp lý, không phải tuyệt đối.
Nguồn tham khảo: Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12 sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15; Luật Kế toán 88/2015/QH13 sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15; Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15; Thông tư 214/2012/TT-BTC; Thông tư 70/2015/TT-BTC. Tra cứu tại vbpl.vn.
Cần hỗ trợ ngay? Hãng Kiểm toán AMA cung cấp dịch vụ kiểm toán báo cáo tài chính. Trụ sở: Tầng 2, Tòa nhà 37 Bà Triệu, phường Cửa Nam, Hà Nội · Hotline 0843 339 444 · info@amagroup.vn.
