Theo Nghị định 05/2019/NĐ-CP, có ba nhóm doanh nghiệp bắt buộc phải thực hiện kiểm toán nội bộ: công ty niêm yết; doanh nghiệp nhà nước là công ty mẹ hoạt động theo mô hình công ty mẹ – công ty con; doanh nghiệp do Nhà nước nắm trên 50% vốn điều lệ là công ty mẹ theo mô hình này. Quy định này vẫn còn hiệu lực năm 2026. Doanh nghiệp khác không bị bắt buộc nhưng được khuyến khích áp dụng, nhất là khi có nhiều chi nhánh hoặc chuẩn bị niêm yết.
Kiểm toán nội bộ là gì và khác gì kiểm toán độc lập
Kiểm toán nội bộ là hoạt động kiểm tra, đánh giá và tư vấn một cách độc lập, khách quan về hệ thống kiểm soát nội bộ, quy trình quản trị và quản lý rủi ro của chính đơn vị.
| Tiêu chí | Kiểm toán nội bộ | Kiểm toán độc lập (báo cáo tài chính) |
|---|---|---|
| Căn cứ chính | Nghị định 05/2019/NĐ-CP; Thông tư 08/2021/TT-BTC | Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12; Nghị định 17/2012/NĐ-CP |
| Người thực hiện | Bộ phận kiểm toán nội bộ hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ thuê ngoài | Doanh nghiệp kiểm toán độc lập, kiểm toán viên hành nghề |
| Phạm vi | Kiểm soát nội bộ, quản trị, rủi ro, hiệu quả hoạt động | Tính trung thực, hợp lý của báo cáo tài chính |
Hai loại kiểm toán không thay thế nhau: doanh nghiệp thuộc diện kiểm toán báo cáo tài chính bắt buộc vẫn phải thuê kiểm toán độc lập dù đã có bộ phận kiểm toán nội bộ.
Ba nhóm doanh nghiệp bắt buộc có kiểm toán nội bộ
1. Công ty niêm yết
Mọi công ty có cổ phiếu niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán, không phân biệt có vốn nhà nước hay không. Quy định này gắn với yêu cầu quản trị công ty đại chúng theo Luật Chứng khoán 54/2019/QH14 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15). Công ty đại chúng chưa niêm yết không thuộc nhóm bắt buộc theo Nghị định 05/2019.
2. Doanh nghiệp nhà nước là công ty mẹ
Doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò công ty mẹ trong mô hình công ty mẹ – công ty con, như các tập đoàn, tổng công ty. Doanh nghiệp nhà nước hoạt động độc lập, không có công ty con, không thuộc nhóm này.
3. Doanh nghiệp Nhà nước nắm trên 50% vốn điều lệ là công ty mẹ
Áp dụng khi đồng thời thỏa hai điều kiện: tỷ lệ vốn nhà nước trên 50% vốn điều lệ và doanh nghiệp là công ty mẹ của các công ty con. Khi tỷ lệ vốn nhà nước giảm xuống 50% trở xuống sau thoái vốn (và doanh nghiệp không niêm yết), nghĩa vụ bắt buộc không còn.
Ngoài khối doanh nghiệp, Nghị định 05/2019 còn áp dụng cho một số cơ quan nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập; quy chế mẫu cho khối này thực hiện theo Thông tư 98/2026/TT-BTC từ 01/09/2026. Phần tóm tắt toàn văn nghị định xem tại Nghị định 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ.
Cách tự xác định doanh nghiệp có thuộc diện bắt buộc
- Kiểm tra cổ phiếu có đang niêm yết hay không. Nếu có, doanh nghiệp thuộc diện bắt buộc.
- Xác định tỷ lệ vốn nhà nước trên vốn điều lệ theo giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp và sổ đăng ký cổ đông/thành viên tại thời điểm xem xét.
- Xác định doanh nghiệp có phải công ty mẹ hay không (nắm quyền chi phối ít nhất một công ty con).
- Nếu đáp ứng điều kiện ở bước 1 hoặc đồng thời bước 2 và 3: phải tổ chức kiểm toán nội bộ và ban hành quy chế.
Yêu cầu khi tổ chức kiểm toán nội bộ
- Tính độc lập: bộ phận kiểm toán nội bộ trực thuộc cấp cao nhất (Hội đồng quản trị, Hội đồng thành viên hoặc Ủy ban kiểm toán), không kiêm nhiệm công việc điều hành.
- Quy chế và kế hoạch: ban hành quy chế kiểm toán nội bộ, kế hoạch kiểm toán năm dựa trên đánh giá rủi ro, báo cáo kết quả và theo dõi khắc phục.
- Chuẩn mực: tuân thủ Chuẩn mực kiểm toán nội bộ Việt Nam và nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp ban hành kèm Thông tư 08/2021/TT-BTC.
- Thuê ngoài: doanh nghiệp có thể thuê doanh nghiệp kiểm toán độc lập đủ điều kiện thực hiện kiểm toán nội bộ, nhưng vẫn chịu trách nhiệm về việc tổ chức hoạt động này.
Câu hỏi thường gặp
Công ty cổ phần đại chúng chưa niêm yết có bắt buộc kiểm toán nội bộ không?
Theo Nghị định 05/2019, không bắt buộc nếu không thuộc nhóm doanh nghiệp nhà nước/vốn nhà nước trên 50% là công ty mẹ. Tuy nhiên, doanh nghiệp nên xem thêm yêu cầu quản trị công ty đại chúng theo pháp luật chứng khoán.
Ban kiểm soát có thay thế được bộ phận kiểm toán nội bộ không?
Không. Ban kiểm soát là cơ quan giám sát theo Luật Doanh nghiệp; kiểm toán nội bộ là chức năng chuyên môn riêng, có quy chế, kế hoạch và chuẩn mực riêng.
Nguồn tham khảo: Nghị định 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ; Thông tư 08/2021/TT-BTC; Thông tư 98/2026/TT-BTC; Luật Chứng khoán 54/2019/QH14 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15); Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12; Nghị định 17/2012/NĐ-CP. Tra cứu tại vbpl.vn.
Cẩm nang liên quan: Tổng hợp quy định, quy trình, hồ sơ và chi phí kiểm toán tại Cẩm nang kiểm toán doanh nghiệp 2026.
Cần hỗ trợ ngay? Hãng Kiểm toán AMA cung cấp dịch vụ kiểm toán nội bộ. Trụ sở: Tầng 2, Tòa nhà 37 Bà Triệu, phường Cửa Nam, Hà Nội · Hotline 0843 339 444 · info@amagroup.vn.
