Tài khoản 121 – Chứng khoán kinh doanh phản ánh giá trị hiện có và tình hình mua, bán các loại chứng khoán doanh nghiệp nắm giữ vì mục đích kinh doanh, tức mua vào để bán ra kiếm lời. Đây là tài khoản loại 1 trong hệ thống tài khoản ban hành kèm Thông tư 99/2025/TT-BTC, áp dụng từ 01/01/2026. So với TT 200, điểm thay đổi lớn nhất là cách ghi nhận chi phí mua: chi phí môi giới, giao dịch nay ghi vào chi phí tài chính thay vì cộng vào giá gốc chứng khoán.
Thay đổi so với Thông tư 200
- Ghi nhận ban đầu theo giá trị hợp lý của khoản thanh toán tại thời điểm giao dịch; chi phí mua (môi giới, giao dịch, thông tin, thuế, phí ngân hàng…) hạch toán vào TK 635 – Chi phí tài chính. Theo TT 200, các chi phí này được tính vào giá gốc.
- Phạm vi rộng hơn: ngoài cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, TT 99 liệt kê cả chứng quyền, quyền chọn mua, quyền chọn bán, hợp đồng tương lai, thương phiếu, hối phiếu, các khoản nợ được mua bán lại để kiếm lời.
- Giá vốn khi bán: doanh nghiệp chọn phương pháp bình quân gia quyền hoặc nhập trước xuất trước và áp dụng nhất quán; đổi phương pháp phải thuyết minh như thay đổi chính sách kế toán.
- Không tái phân loại: trong thời gian nắm giữ, không được chuyển chứng khoán kinh doanh thành khoản đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn và ngược lại.
- Không có tài khoản cấp 2 bắt buộc (TT 200 có 1211 Cổ phiếu, 1212 Trái phiếu, 1218 Chứng khoán và công cụ tài chính khác); doanh nghiệp tự mở chi tiết.
Nguyên tắc kế toán tài khoản 121
- Chỉ ghi vào TK 121 chứng khoán mua với mục đích kinh doanh, kể cả trái phiếu có kỳ hạn trên 12 tháng nếu mua bán để kiếm lời. Khoản cho vay theo khế ước, tiền gửi có kỳ hạn, trái phiếu, tín phiếu… nắm giữ đến ngày đáo hạn ghi vào TK 128.
- Thời điểm ghi nhận: chứng khoán niêm yết ghi tại ngày khớp lệnh (T+0); chứng khoán chưa niêm yết ghi khi doanh nghiệp chính thức có quyền sở hữu theo quy định pháp luật.
- Cổ tức, lãi: chỉ phần phát sinh sau ngày đầu tư được ghi doanh thu hoạt động tài chính; phần thuộc giai đoạn trước ngày mua ghi giảm giá trị khoản đầu tư.
- Cổ tức bằng cổ phiếu (công ty phát hành thêm từ thặng dư vốn, quỹ, lợi nhuận chưa phân phối): chỉ theo dõi số lượng cổ phiếu tăng thêm trên thuyết minh, không ghi tăng giá trị, không ghi doanh thu.
- Mở sổ chi tiết theo từng mã chứng khoán, đối tượng, mệnh giá, giá mua, loại nguyên tệ.
- Cuối kỳ, nếu giá thị trường thấp hơn giá gốc thì trích lập dự phòng giảm giá chứng khoán kinh doanh (TK 2291).
Kết cấu và nội dung phản ánh
| Bên Nợ | Bên Có |
|---|---|
| Giá trị chứng khoán kinh doanh tăng (mua vào, nhận hoán đổi, lãi dùng để mua bổ sung). | Giá trị chứng khoán kinh doanh giảm (bán, chuyển nhượng, hoán đổi, ghi giảm do cổ tức thuộc giai đoạn trước đầu tư). |
| Số dư bên Nợ: giá trị chứng khoán kinh doanh nắm giữ tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán. | |
Cách hạch toán các nghiệp vụ thường gặp
- Mua chứng khoán kinh doanh: Nợ TK 121 / Có TK 111, 112, 141, 244, 331.
- Phí môi giới, phí giao dịch khi mua và khi bán: Nợ TK 635 / Có TK 111, 112, 331.
- Nhận cổ tức, lãi trái phiếu bằng tiền: Nợ TK 111, 112, 138 / Có TK 121 (phần thuộc giai đoạn trước khi mua), Có TK 515 (phần sau khi mua). Lãi được dùng mua ngay trái phiếu bổ sung: Nợ TK 121 / Có TK 515.
- Bán có lãi: Nợ TK 111, 112, 131; Nợ TK 2291 (dự phòng đã lập tương ứng, nếu có) / Có TK 121 (giá trị ghi sổ), Có TK 515 (chênh lệch lãi).
- Bán bị lỗ: Nợ TK 111, 112; Nợ TK 2291 (nếu có); Nợ TK 635 (phần lỗ vượt dự phòng) / Có TK 121.
- Hoán đổi cổ phiếu: Nợ TK 121 (giá trị hợp lý cổ phiếu nhận về); Nợ TK 635 nếu lỗ / Có TK 121 (giá trị ghi sổ cổ phiếu đem đổi); Có TK 515 nếu lãi.
- Trích lập, hoàn nhập dự phòng cuối kỳ: trích thêm Nợ TK 635 / Có TK 2291; hoàn nhập Nợ TK 2291 / Có TK 635.
Ví dụ
Ngày 10/03/2026, Công ty G mua 10.000 cổ phiếu niêm yết mã ABC, giá khớp 30.000 đồng/cổ phiếu; phí môi giới 0,15% giá trị giao dịch.
- Giá trị mua: 10.000 × 30.000 = 300.000.000: Nợ TK 121 (ABC) / Có TK 112: 300.000.000.
- Phí môi giới: 300.000.000 × 0,15% = 450.000: Nợ TK 635 / Có TK 112: 450.000.
Ngày 20/09/2026, G bán 4.000 cổ phiếu ABC giá 34.000 đồng, thu 136.000.000 đồng; phí bán (môi giới và thuế theo quy định) giả định 340.000 đồng. Giá vốn theo bình quân gia quyền: 4.000 × 30.000 = 120.000.000.
- Nợ TK 112: 136.000.000 / Có TK 121: 120.000.000, Có TK 515: 16.000.000.
- Nợ TK 635 / Có TK 112: 340.000.
Tại 31/12/2026, giá đóng cửa ABC là 27.000 đồng: 6.000 cổ phiếu còn lại có giá thị trường 162.000.000, thấp hơn giá gốc 180.000.000. Công ty trích dự phòng 18.000.000: Nợ TK 635 / Có TK 2291: 18.000.000.
Lưu ý khi quyết toán thuế và kiểm toán
- Đối chiếu với công ty chứng khoán: số lượng và giá trị từng mã trên sổ chi tiết phải khớp sao kê tài khoản lưu ký tại ngày khóa sổ.
- Phân loại đúng mục đích: kiểm toán viên xem xét ý định và lịch sử giao dịch để phân biệt chứng khoán kinh doanh với đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn hoặc đầu tư góp vốn dài hạn (TK 228).
- Dự phòng: cần bảng tính theo từng mã, căn cứ giá thị trường tại ngày lập báo cáo; khi tính thuế TNDN, khoản dự phòng được trừ thực hiện theo quy định về trích lập dự phòng hiện hành (TT 48/2019/TT-BTC tiếp tục áp dụng nhưng không quá 31/12/2026).
- Cổ tức bằng cổ phiếu: không ghi doanh thu trên sổ kế toán, nhưng cần theo dõi số lượng để tính giá vốn bình quân khi bán sau này.
Câu hỏi thường gặp
Phí môi giới khi mua cổ phiếu có tính vào giá gốc không?
Theo TT 99 thì không. Phí môi giới, giao dịch, thông tin, phí ngân hàng khi mua ghi vào chi phí tài chính (TK 635) trong kỳ phát sinh.
Trái phiếu mua để giữ đến khi đáo hạn ghi TK 121 hay 128?
Ghi vào TK 128 (chi tiết 1282 – Trái phiếu). TK 121 chỉ dành cho trái phiếu mua bán kiếm lời; trong thời gian nắm giữ không được chuyển qua lại giữa hai tài khoản.
Nguồn tham khảo: Thông tư 99/2025/TT-BTC (Phụ lục II – Hệ thống tài khoản kế toán); Thông tư 48/2019/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 24/2022/TT-BTC) – tra cứu tại vbpl.vn.
Cẩm nang liên quan: Xem toàn bộ danh mục và hướng dẫn từng tài khoản tại Hệ thống tài khoản kế toán theo Thông tư 99/2025.
Cần hỗ trợ ngay? Hãng Kiểm toán AMA cung cấp dịch vụ tư vấn kế toán. Trụ sở: Tầng 2, Tòa nhà 37 Bà Triệu, phường Cửa Nam, Hà Nội · Hotline 0843 339 444 · info@amagroup.vn.

