Luật Kiểm toán nhà nước: nhiệm vụ, quyền hạn và đối tượng kiểm toán

Luật Kiểm toán nhà nước 81/2015/QH13, sửa đổi bởi Luật 55/2019/QH14, quy định Kiểm toán nhà nước là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, có chức năng đánh giá, xác nhận, kết luận và kiến nghị đối với việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Đối tượng kiểm toán là các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Luật này vẫn đang có hiệu lực tại thời điểm 10/2026; việc sửa đổi toàn diện dự kiến được trình Quốc hội năm 2028.

Vị trí và chức năng của Kiểm toán nhà nước

Kiểm toán nhà nước là cơ quan hiến định: Hiến pháp năm 2013 có điều riêng về Kiểm toán nhà nước, và Luật 81/2015/QH13 cụ thể hóa. Người đứng đầu là Tổng Kiểm toán nhà nước, do Quốc hội bầu. Khác với kiểm toán độc lập (dịch vụ theo hợp đồng) hay kiểm toán nội bộ (bộ phận của đơn vị), Kiểm toán nhà nước thực hiện quyền lực nhà nước: kết luận, kiến nghị có hiệu lực bắt buộc với đơn vị được kiểm toán.

Nhiệm vụ và quyền hạn chính

Nhiệm vụ

• Quyết định kế hoạch kiểm toán hằng năm và báo cáo Quốc hội; thực hiện kiểm toán theo yêu cầu của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và cơ quan có thẩm quyền.
• Kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước, báo cáo quyết toán của bộ, ngành, địa phương.
• Trình ý kiến về dự toán ngân sách, phương án phân bổ và quyết toán ngân sách để Quốc hội xem xét.
• Công khai kết quả kiểm toán và theo dõi, kiểm tra việc thực hiện kết luận, kiến nghị.

Quyền hạn

• Yêu cầu đơn vị được kiểm toán và tổ chức, cá nhân có liên quan cung cấp thông tin, tài liệu, giải trình; truy cập cơ sở dữ liệu điện tử có liên quan.
• Kiến nghị xử lý sai phạm: thu hồi, nộp ngân sách các khoản tăng thu, giảm chi; sửa đổi cơ chế, chính sách không phù hợp.
• Chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra khi phát hiện dấu hiệu tội phạm.
• Kiến nghị xử lý trách nhiệm của tổ chức, cá nhân không thực hiện kiến nghị kiểm toán.

Đối tượng và loại hình kiểm toán

Đối tượng của Kiểm toán nhà nước gồm: cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập; tổ chức chính trị, tổ chức chính trị – xã hội có sử dụng ngân sách; quỹ tài chính nhà nước; doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ; và phần vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp khác. Với mỗi đối tượng, Kiểm toán nhà nước có thể kết hợp ba loại hình:

1. Kiểm toán tài chính: đánh giá, xác nhận tính đúng đắn, trung thực của báo cáo tài chính.
2. Kiểm toán tuân thủ: đánh giá việc chấp hành pháp luật, quy chế.
3. Kiểm toán hoạt động: đánh giá tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công (xem kiểm toán hoạt động là gì).

Nội dung cụ thể khi Kiểm toán nhà nước làm việc với doanh nghiệp được phân tích tại bài Kiểm toán nhà nước kiểm toán doanh nghiệp những nội dung gì.

Quyền và nghĩa vụ của đơn vị được kiểm toán

• Cung cấp đầy đủ, kịp thời, trung thực thông tin, tài liệu; chịu trách nhiệm về tính chính xác của tài liệu đã cung cấp.
• Được nhận dự thảo báo cáo kiểm toán và có ý kiến bằng văn bản trong thời hạn quy định; được giải trình, kiến nghị xem xét lại kết luận nếu có căn cứ.
• Thực hiện kết luận, kiến nghị và báo cáo kết quả thực hiện; nếu không thực hiện có thể bị xử lý theo quy định.

Theo Luật 81/2015/QH13, thời hạn một cuộc kiểm toán tại đơn vị thường không quá 60 ngày và có thể được gia hạn trong trường hợp phức tạp. Doanh nghiệp nên chuẩn bị sẵn hồ sơ quản lý vốn, đầu tư, quyết toán thuế để rút ngắn thời gian làm việc.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp tư nhân có bị Kiểm toán nhà nước kiểm toán không?

Doanh nghiệp tư nhân không phải là đối tượng kiểm toán thường xuyên, nhưng có thể được yêu cầu cung cấp thông tin, đối chiếu khi có giao dịch liên quan đến đơn vị được kiểm toán, ví dụ là nhà thầu của dự án sử dụng vốn nhà nước.

Kiến nghị của Kiểm toán nhà nước về thuế có giá trị như quyết định của cơ quan thuế không?

Kiến nghị kiểm toán có tính bắt buộc với đơn vị được kiểm toán; việc truy thu, điều chỉnh nghĩa vụ thuế được thực hiện thông qua cơ quan thuế theo Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15.

Nguồn tham khảo: Hiến pháp năm 2013; Luật Kiểm toán nhà nước 81/2015/QH13 sửa đổi bởi Luật 55/2019/QH14; Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12; Nghị định 05/2019/NĐ-CP. Tra cứu tại vbpl.vn.