Kiểm toán tuân thủ là gì?

Kiểm toán tuân thủ là việc kiểm tra, đánh giá và đưa ra ý kiến độc lập về việc đơn vị có chấp hành đúng pháp luật, quy chế, quy định nội bộ và điều khoản hợp đồng áp dụng cho mình hay không. Khác với kiểm toán báo cáo tài chính (trả lời “số liệu có trung thực không”), kiểm toán tuân thủ trả lời “hoạt động có đúng quy định không”. Loại hình này được thực hiện bởi Kiểm toán nhà nước, doanh nghiệp kiểm toán độc lập hoặc bộ phận kiểm toán nội bộ, tùy mục đích và đối tượng.

Hai khía cạnh của kiểm toán tuân thủ

• Tính tuân thủ (regularity): hoạt động, giao dịch có phù hợp với các tiêu chí chính thức – luật, nghị định, thông tư, điều lệ, quy chế tài chính, hợp đồng, điều kiện của khoản tài trợ hay không.
• Tính đúng đắn (propriety): hoạt động có phù hợp với các nguyên tắc chung về quản lý tài chính lành mạnh và chuẩn mực ứng xử, kể cả khi chưa có quy định cụ thể – ví dụ chi tiêu có hợp lý, công bằng, tránh xung đột lợi ích không.

Mục tiêu cuối cùng là kết luận, trên các khía cạnh trọng yếu, đơn vị có tuân thủ hay không, kèm khuyến nghị khắc phục.

So sánh kiểm toán tuân thủ với các loại kiểm toán khác

Trong kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán viên cũng phải xem xét việc tuân thủ pháp luật có ảnh hưởng trọng yếu đến báo cáo (theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 250), nhưng phạm vi hẹp hơn một cuộc kiểm toán tuân thủ riêng. Các loại ý kiến trên báo cáo kiểm toán xem bài các loại ý kiến kiểm toán.

Ai thực hiện kiểm toán tuân thủ?

1. Kiểm toán nhà nước: kiểm toán tuân thủ là một trong ba loại hình kiểm toán theo Luật Kiểm toán nhà nước 81/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 55/2019/QH14), áp dụng với đơn vị sử dụng ngân sách, tài sản công.
2. Doanh nghiệp kiểm toán độc lập: Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15) quy định kiểm toán tuân thủ là một loại dịch vụ kiểm toán, thực hiện theo hợp đồng với doanh nghiệp, nhà tài trợ, công ty mẹ.
3. Kiểm toán nội bộ: đánh giá việc tuân thủ quy chế, quy trình nội bộ theo kế hoạch kiểm toán nội bộ hằng năm.

Doanh nghiệp thường kiểm toán tuân thủ những nội dung nào?

• Nghĩa vụ thuế, hóa đơn theo Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15 và các luật thuế.
• Lao động, tiền lương, bảo hiểm xã hội theo Bộ luật Lao động 45/2019/QH14 và Luật BHXH 41/2024/QH15.
• Quy chế tài chính, quy trình mua sắm, phê duyệt chi.
• Điều kiện của hợp đồng vay, khoản tài trợ, cam kết với công ty mẹ hoặc nhà đầu tư.
• Quy định chuyên ngành: môi trường, an toàn, giấy phép kinh doanh có điều kiện.

Các bước thực hiện cụ thể được trình bày tại bài quy trình kiểm toán tuân thủ chuẩn 5 bước; phạm vi và chi phí dịch vụ xem tại trang dịch vụ kiểm toán tuân thủ.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm toán tuân thủ có bắt buộc với doanh nghiệp không?

Thông thường không bắt buộc với doanh nghiệp tư nhân; được thực hiện theo yêu cầu của chủ sở hữu, nhà tài trợ, ngân hàng hoặc cơ quan có thẩm quyền.

Kiểm toán tuân thủ có thay được thanh tra thuế không?

Không. Kết quả kiểm toán giúp doanh nghiệp tự phát hiện, khắc phục sai sót; cơ quan thuế vẫn có quyền kiểm tra, thanh tra theo quy định.

Phát hiện vi phạm thuế khi kiểm toán thì xử lý thế nào?

Doanh nghiệp nên khai bổ sung trước khi cơ quan thuế công bố quyết định kiểm tra, thanh tra; khi đó không bị phạt hành vi khai sai, chỉ nộp tiền chậm nộp 0,03%/ngày.

Nguồn tham khảo: Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15); Luật Kiểm toán nhà nước 81/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 55/2019/QH14); Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15; Nghị định 125/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 310/2025/NĐ-CP). Tra cứu tại vbpl.vn.

Cẩm nang liên quan: Tổng hợp quy định, quy trình, hồ sơ và chi phí kiểm toán tại Cẩm nang kiểm toán doanh nghiệp 2026.