Xu hướng công nghệ trong kế toán, kiểm toán (AI, dữ liệu)

Công nghệ đang thay đổi kế toán, kiểm toán theo ba hướng rõ nhất: dữ liệu điện tử thay chứng từ giấy (hóa đơn điện tử, sao kê ngân hàng điện tử), tự động hóa phần nhập liệu bằng phần mềm và AI, và kiểm toán dựa trên phân tích toàn bộ dữ liệu thay vì chọn mẫu. Tại Việt Nam năm 2026, cơ quan thuế cũng quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro theo Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15, nên doanh nghiệp không thể đứng ngoài xu hướng này. Bài viết phân tích tác động thực tế và những việc doanh nghiệp nên làm.

1. Dữ liệu điện tử trở thành “chứng từ gốc”

• Hóa đơn điện tử: toàn bộ hóa đơn đã chuyển sang điện tử theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 70/2025/NĐ-CP); hộ kinh doanh doanh thu trên 1 tỷ đồng dùng hóa đơn khởi tạo từ máy tính tiền.
• Chứng từ, sổ kế toán điện tử: Luật Kế toán 88/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15) công nhận chứng từ điện tử, yêu cầu bảo mật, toàn vẹn dữ liệu và lưu trữ đúng thời hạn.
• Đăng ký, khai thuế qua nền tảng số: số định danh cá nhân dùng thay mã số thuế cá nhân; thủ tục đăng ký thuế có thể thực hiện qua VNeID, Cổng dịch vụ công.

Hệ quả: dữ liệu của doanh nghiệp được cơ quan thuế đối chiếu chéo nhanh hơn, sai lệch giữa sổ sách và hóa đơn dễ bị phát hiện.

2. Tự động hóa và AI trong công việc kế toán

Công cụ AI có thể đưa ra câu trả lời sai hoặc dẫn văn bản đã hết hiệu lực. Người làm kế toán vẫn chịu trách nhiệm cuối cùng về số liệu, nên AI là công cụ hỗ trợ chứ không thay được xét đoán chuyên môn.

3. Kiểm toán dựa trên dữ liệu

Kiểm toán viên ngày càng dùng phần mềm phân tích để kiểm tra toàn bộ bút toán, tìm giao dịch bất thường (bút toán ngày nghỉ, số tròn, người lập trùng người duyệt), thay vì chỉ chọn mẫu. Cách tiếp cận này kết hợp với phương pháp kiểm toán dựa trên đánh giá rủi ro theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam; xem bài phương pháp kiểm toán dựa trên đánh giá rủi ro. Để được kiểm toán hiệu quả, doanh nghiệp cần xuất được dữ liệu sổ cái, sổ chi tiết đầy đủ từ phần mềm.

Blockchain và sổ cái phân tán

Blockchain được kỳ vọng giảm đối chiếu giữa các bên, nhưng đến nay ứng dụng trong kế toán doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế. Doanh nghiệp nên ưu tiên chuẩn hóa dữ liệu hiện có trước khi tính đến công nghệ này.

4. Rủi ro mới: an ninh dữ liệu và phụ thuộc hệ thống

• Mất dữ liệu do tấn công mạng, mã độc tống tiền, sự cố máy chủ.
• Lộ thông tin lương, dữ liệu cá nhân người lao động, khách hàng.
• Phân quyền phần mềm lỏng lẻo: một người có thể vừa tạo vừa duyệt bút toán.
• Thay đổi phần mềm, nhà cung cấp mà không chuyển đổi dữ liệu đầy đủ.

Doanh nghiệp nên làm gì?

1. Chọn phần mềm kế toán hỗ trợ chế độ kế toán mới (Thông tư 99/2025/TT-BTC hoặc Thông tư 133/2016/TT-BTC) và kết nối hóa đơn điện tử, ngân hàng.
2. Thiết lập phân quyền, nhật ký thay đổi dữ liệu và sao lưu định kỳ.
3. Đào tạo kế toán kỹ năng phân tích dữ liệu, sử dụng AI có kiểm soát.
4. Rà soát định kỳ chênh lệch giữa dữ liệu hóa đơn, tờ khai và sổ sách.

Những thách thức khác ngoài công nghệ – thay đổi pháp luật, nhân lực, báo cáo bền vững – được phân tích ở bài thách thức và xu hướng mới trong lĩnh vực kế toán.

Câu hỏi thường gặp

AI có thay thế được kế toán không?

AI thay được phần lớn việc nhập liệu, đối chiếu lặp lại; nhưng xét đoán chuyên môn, chịu trách nhiệm pháp lý và tư vấn vẫn cần con người.

Có được lưu chứng từ kế toán hoàn toàn bằng điện tử không?

Được với chứng từ điện tử hợp lệ, nếu bảo đảm tính toàn vẹn, bảo mật và có thể truy xuất khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Doanh nghiệp nhỏ có cần đầu tư công nghệ lớn không?

Không. Phần mềm kế toán trực tuyến có kết nối hóa đơn điện tử đã đáp ứng phần lớn nhu cầu; quan trọng là quy trình và phân quyền rõ ràng.

Nguồn tham khảo: Luật Kế toán 88/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15); Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15; Nghị định 123/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 70/2025/NĐ-CP); Thông tư 32/2025/TT-BTC; Thông tư 99/2025/TT-BTC. Tra cứu tại vbpl.vn.