Khi kiểm toán doanh nghiệp, Kiểm toán nhà nước tập trung vào việc quản lý, sử dụng vốn và tài sản nhà nước, việc thực hiện nghĩa vụ với ngân sách nhà nước, mức độ tuân thủ pháp luật về tài chính – kế toán và hiệu quả hoạt động. Căn cứ là Luật Kiểm toán nhà nước 81/2015/QH13, sửa đổi bởi Luật 55/2019/QH14. Kết luận, kiến nghị của Kiểm toán nhà nước có giá trị bắt buộc thực hiện đối với đơn vị được kiểm toán.
Doanh nghiệp nào thuộc diện Kiểm toán nhà nước
- Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ, gồm công ty mẹ và các đơn vị trong tập đoàn, tổng công ty nhà nước.
- Phần vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp khác, thông qua việc kiểm toán cơ quan đại diện chủ sở hữu.
- Doanh nghiệp, tổ chức có liên quan khi cần thu thập bằng chứng, đối chiếu thông tin trong cuộc kiểm toán.
Doanh nghiệp được đưa vào kế hoạch kiểm toán năm do Tổng Kiểm toán nhà nước quyết định, hoặc theo yêu cầu của Quốc hội, cơ quan có thẩm quyền.
Ba loại hình kiểm toán áp dụng với doanh nghiệp
| Loại hình | Câu hỏi trọng tâm | Ví dụ nội dung |
|---|---|---|
| Kiểm toán tài chính | Báo cáo tài chính có phản ánh trung thực không? | Doanh thu, chi phí, giá trị tài sản, các khoản dự phòng, công nợ |
| Kiểm toán tuân thủ | Doanh nghiệp có chấp hành pháp luật, quy chế không? | Đấu thầu, đầu tư, quản lý vốn, tiền lương, nghĩa vụ thuế |
| Kiểm toán hoạt động | Vốn, tài sản có được sử dụng kinh tế, hiệu quả không? | Hiệu quả dự án đầu tư, tái cơ cấu, thoái vốn |
Một cuộc kiểm toán thường kết hợp cả ba loại hình, với trọng tâm được xác định trong kế hoạch kiểm toán tổng quát.
Các nội dung kiểm toán cụ thể
Quản lý vốn và tài sản nhà nước
Việc bảo toàn, phát triển vốn; đầu tư ra ngoài doanh nghiệp; chuyển nhượng vốn, thoái vốn; quản lý đất đai, tài sản cố định; hiệu quả sử dụng vốn tại công ty con, công ty liên kết.
Nghĩa vụ với ngân sách nhà nước
Kê khai, nộp các loại thuế, phí, lệ phí, tiền thuê đất, lợi nhuận phải nộp. Đây là nội dung thường phát sinh kiến nghị tăng thu ngân sách nhất, do chênh lệch giữa chi phí hạch toán và chi phí được trừ khi tính thuế TNDN.
Tuân thủ chế độ tài chính, kế toán
Áp dụng chế độ kế toán (từ năm 2026 là Thông tư 99/2025/TT-BTC với doanh nghiệp trước đây theo Thông tư 200/2014/TT-BTC), trích lập dự phòng, phân phối lợi nhuận, quỹ tiền lương, thù lao người quản lý.
Quản trị và kiểm soát nội bộ
Quy chế tài chính, phân cấp phê duyệt, hoạt động của kiểm toán nội bộ theo Nghị định 05/2019/NĐ-CP (xem bài Nghị định 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ).
Quy trình và cách doanh nghiệp chuẩn bị
- Chuẩn bị kiểm toán: đoàn kiểm toán khảo sát, thu thập thông tin, lập kế hoạch tổng quát; doanh nghiệp cung cấp tài liệu theo đề cương.
- Thực hiện kiểm toán: kiểm tra hồ sơ, đối chiếu, phỏng vấn, lập biên bản kiểm toán tại từng đơn vị.
- Lập và gửi báo cáo kiểm toán: doanh nghiệp được giải trình, có ý kiến về dự thảo trước khi phát hành.
- Kiểm tra thực hiện kiến nghị: doanh nghiệp báo cáo kết quả thực hiện theo thời hạn yêu cầu.
Quy trình chi tiết do Tổng Kiểm toán nhà nước ban hành và đã thay đổi nhiều lần: Quyết định 02/2020/QĐ-KTNN, Quyết định 08/2023/QĐ-KTNN, Quyết định 10/2025/QĐ-KTNN; từ năm 2026 Kiểm toán nhà nước ban hành văn bản dưới dạng thông tư, nên doanh nghiệp cần kiểm tra văn bản mới nhất. Để giảm kiến nghị, doanh nghiệp nên rà soát trước các rủi ro tài chính trọng yếu, như phân tích tại bài rủi ro tài chính của doanh nghiệp nhà nước và vai trò kiểm toán.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp tư nhân có bị Kiểm toán nhà nước kiểm toán không?
Thông thường không, trừ khi có sử dụng vốn, tài sản nhà nước hoặc liên quan đến cuộc kiểm toán (ví dụ nhà thầu dự án sử dụng vốn nhà nước) và cần đối chiếu.
Kiến nghị của Kiểm toán nhà nước có bắt buộc thực hiện?
Có. Kết luận, kiến nghị trong báo cáo kiểm toán có giá trị bắt buộc thực hiện đối với đơn vị được kiểm toán theo Luật Kiểm toán nhà nước.
Đã kiểm toán độc lập thì Kiểm toán nhà nước có kiểm toán lại không?
Có thể. Hai loại kiểm toán khác mục tiêu và chủ thể; Kiểm toán nhà nước có thể sử dụng kết quả kiểm toán độc lập nhưng tự đưa ra kết luận.
Nguồn tham khảo: Luật Kiểm toán nhà nước 81/2015/QH13 sửa đổi bởi Luật 55/2019/QH14; Nghị định 05/2019/NĐ-CP; Thông tư 99/2025/TT-BTC; Quyết định 10/2025/QĐ-KTNN (kiểm tra văn bản mới nhất). Tra cứu tại vbpl.vn.
Cần hỗ trợ ngay? Hãng Kiểm toán AMA cung cấp dịch vụ kiểm toán báo cáo tài chính. Trụ sở: Tầng 2, Tòa nhà 37 Bà Triệu, phường Cửa Nam, Hà Nội · Hotline 0843 339 444 · info@amagroup.vn.
